Κάθε χρόνο, στις 17 Νοεμβρίου, τα σχολεία και οι σχολές κλείνουν, οι πορείες γεμίζουν τους δρόμους της Αθήνας και τα γαρύφαλλα ακουμπούν στην πύλη του Πολυτεχνείου. Για πολλούς από εμάς είναι μια μέρα εκτός προγράμματος. Αξίζει όμως να θυμηθούμε τι ακριβώς έγινε και γιατί δεν είναι “μια ακόμα επέτειος”.

Η Ελλάδα του 1973
Από τον Απρίλιο του 1967 η χώρα ζούσε υπό δικτατορία. Τα κόμματα ήταν κλειστά, ο Τύπος λογοκρινόταν, οι αντιφρονούντες εξορίζονταν ή βασανίζονταν, και η ελεύθερη έκφραση ήταν πρακτικά ποινικό αδίκημα. Το καθεστώς των συνταγματαρχών είχε ήδη επιβάλει τη σιωπή για έξι χρόνια.
Οι φοιτητές όμως δεν σώπαιναν. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1973 είχαν γίνει καταλήψεις και κινητοποιήσεις, με αφορμή μέτρα που στέλνονταν στρατό όσους φοιτητές διαμαρτύρονταν. Η ένταση ανέβαινε και το Πολυτεχνείο ήταν έτοιμο να γίνει το επίκεντρό της.
Τρεις μέρες που έγραψαν ιστορία
Στις 14 Νοεμβρίου 1973 φοιτητές της Σχολής Πολυτεχνείου κλείστηκαν στο κτίριο της οδού Πατησίων και κήρυξαν κατάληψη. Μέσα σε λίγες ώρες ο κόσμος άρχισε να συγκεντρώνεται απέξω: εργάτες, μαθητές, απλοί πολίτες. Το σύνθημα που κυριάρχησε ήταν «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία», τρεις λέξεις που συνόψιζαν όσα έλειπαν από την καθημερινότητα.
Οι φοιτητές έστησαν μέσα στο Πολυτεχνείο έναν πρόχειρο ραδιοφωνικό σταθμό. Η φράση «Εδώ Πολυτεχνείο!» ακουγόταν στην Αθήνα και πέρα από αυτήν, και ήταν από τις πρώτες φορές μετά από χρόνια που ελεύθερη φωνή έφτανε σε όλους.
Το βράδυ της 16ης προς 17η Νοεμβρίου, το καθεστώς αποφάσισε να βάλει τέλος στην κατάληψη με τη βία. Λίγο μετά τα μεσάνυχτα, ένα τανκ γκρέμισε την κεντρική πύλη και ο στρατός μπήκε στο Πολυτεχνείο. Τις ώρες που ακολούθησαν, οι δυνάμεις του καθεστώτος άνοιξαν πυρ και στους γύρω δρόμους, με αποτέλεσμα νεκρούς και πολλούς τραυματίες, ανάμεσά τους και πολίτες που δεν είχαν σχέση με την κατάληψη. Οι καταγεγραμμένοι νεκροί είναι 24, αν και ο ακριβής αριθμός των θυμάτων συζητιέται μέχρι σήμερα. Η νύχτα εκείνη έμεινε στη μνήμη της χώρας ως σύμβολο αντίστασης.
Και μετά;
Η εξέγερση πνίγηκε, αλλά το καθεστώς δεν ανέκαμψε. Λίγες μέρες αργότερα, στις 25 Νοεμβρίου, ο Παπαδόπουλος ανατράπηκε από τον Ιωαννίδη με νέο πραξικόπημα, και η δικτατορία έγινε ακόμα πιο σκληρή. Έπεσε οριστικά τον Ιούλιο του 1974, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Το Πολυτεχνείο δεν την ανέτρεψε από μόνο του, αλλά έδειξε ότι η κοινωνία δεν την είχε αποδεχτεί και τη στέρησε από κάθε επίφαση νομιμοποίησης.
Τι γιορτάζουμε (και τι θυμόμαστε)
Δεν είναι ακριβώς γιορτή, είναι μνήμη. Τιμάμε νέους ανθρώπους, πολλοί στην ηλικία μας, που διακινδύνευσαν τα πάντα για να διεκδικήσουν δικαιώματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα: να μιλάμε ελεύθερα, να διαφωνούμε, να σπουδάζουμε χωρίς φόβο.
Η καθιερωμένη πορεία προς την Αμερικανική Πρεσβεία, που κάθε χρόνο ξεκινά από το Πολυτεχνείο, συνδέεται με την πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ στήριξαν τη χούντα. Είναι κι αυτό μέρος της ιστορίας και της συζήτησης γύρω από την επέτειο, που δεν είναι ποτέ ίδια για όλους.
Γιατί μας αφορά σήμερα
Το Πολυτεχνείο μας θυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη και ότι τα δικαιώματά μας κάποτε κερδήθηκαν με κόστος. Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε σε όλα για να το αναγνωρίζουμε. Αρκεί να θυμόμαστε.
Καλή μνήμη σε όλους, και καλή συνέχεια στα μαθήματα και στις σχολές σας.